اعسار چک واژهای است که شاید این روزها به دلیل نوسانات شدید اقتصادی و تورم سال ۱۴۰۴، بیش از هر زمان دیگری در راهروهای دادگاهها شنیده میشود. بسیاری از افراد با نیت خیر و برای رونق کسبوکارهای خود دستبهچک شدهاند، اما تغییرات ناگهانی بازار باعث شده تا توانایی پرداخت دیون خود را از دست بدهند.
در قانون ایران، برای کسانی که واقعاً ندارند (نه کسانی که قصد فرار از دین دارند)، راهکاری به نام اعسار از پرداخت چک پیشبینی شده است. این راهکار حقوقی مانند یک سوپاپ اطمینان عمل میکند و به مدیون اجازه میدهد تا بدهی خود را به صورت قسطی پرداخت کند و از رفتن به زندان نجات یابد. اگر شما هم با کوهی از چکهای برگشتی مواجه هستید و نگران حبس یا توقیف تمام زندگیتان هستید، درک صحیح از قوانین درخواست اعسار از پرداخت محکوم به اجراییه چک و نحوه اثبات آن در دادگاه، حیاتیترین دانش حقوقی برای شماست.
«با راهنمایی وکلای مجرب میتوانید بهترین تصمیم قانونی را بگیرید، پس همین حالا درخواست مشاوره حقوقی در کرج را ثبت کنید »
اعسار چک
در لغت، اعسار به معنای سختی و نداشتن است. در اصطلاح حقوقی، اعسار چک وضعیتی است که صادرکننده چک به دلیل نداشتن دارایی کافی یا عدم دسترسی به اموالش (مثلاً اموالش در رهن بانک است)، توانایی پرداخت یکجای مبلغ چک را ندارد. نکته مهم این است که حکم اعسار چک به معنای بخشیده شدن بدهی نیست؛ بلکه تنها مهلتی است که دادگاه به مدیون میدهد تا بدهی خود را خرد کرده و طی زمان بپردازد. بنابراین اگر ثابت شود فرد پول دارد و نمیدهد، درخواست اعسار او رد خواهد شد.
برای مطالبه وجه چک و دریافت مشاوره از وکیل مجرب فرم زیر را تکمیل نمایید.
شرایط ادعای اعسار از پرداخت چک
برای اینکه دادگاه ادعای اعسار از پرداخت چک را بپذیرد، باید شرایط خاصی وجود داشته باشد.
- اولین شرط این است که مدعی اعسار حتماً باید “شخص حقیقی” (انسان) باشد؛ تجار و شرکتهای تجاری حق درخواست اعسار ندارند.
- شرط دوم، اثبات ناتوانی مالی است. فرد باید ثابت کند که کل اموالش (به جز مستثنیات دین مثل خانه و ابزار کار) برای پرداخت چک کافی نیست.
- شرط سوم برای پذیرش اعسار چک، عدم انجام معاملات صوری است. اگر دادگاه متوجه شود که شما اموالتان را به نام همسر یا فرزندتان زدهاید تا خود را ندار جلوه دهید، نه تنها اعسار را رد میکند، بلکه ممکن است به جرم فرار از دین نیز تحت تعقیب قرار بگیرید.
نحوه درخواست اعسار چک
فرآیند ثبت درخواست باید بسیار دقیق انجام شود. برای ثبت درخواست اعسار از پرداخت محکوم به اجراییه چک، باید به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه کنید. در قانون جدید صدور چک، چون دیگر نیازی به برگزاری دادگاه اولیه برای گرفتن حکم محکومیت نیست و چک مستقیماً به اجرا میرود، مدیون باید ظرف مدت ۳۰ روز از تاریخ ابلاغ اجراییه، دادخواست اعسار خود را ثبت کند.
رعایت این مهلت ۳۰ روزه در پروندههای اعسار چک حیاتی است؛ اگر در این مهلت اقدام نکنید، ممکن است حکم جلب چک برگشتی شما صادر شود و تا زمان سپردن وثیقه نتوانید آزاد شوید.
مراحل درخواست اعسار از پرداخت محکوم به اجراییه چک
مسیر رسیدگی به این پرونده شامل چند گام اساسی است.
- گام اول، تنظیم دادخواست دقیق و ضمیمه کردن “صورتبرداری از کلیه اموال” (سیاهه اموال) است.
- گام دوم، معرفی شهود است. در پروندههای اعسار از پرداخت چک، شهادت شهود نقش کلیدی دارد. شما باید حداقل دو شاهد مرد را که از وضعیت مالی و زندگی شما آگاه هستند، به دادگاه معرفی کنید.
- گام سوم، جلسه رسیدگی است. در این جلسه، قاضی از شما و شهودتان سوالاتی میپرسد و مدارک طلبکار (که سعی در اثبات دارایی شما دارد) را بررسی میکند.
- گام چهارم، صدور حکم است. اگر اعسار چک ثابت شود، دادگاه حکم به تقسیط میدهد (مثلاً پرداخت مبلغی به عنوان پیشقسط و مابقی ماهیانه).
مدارک لازم برای طرح دعوای اعسار چک
نقص در مدارک مساوی است با رد دادخواست و باز شدن پای شما به زندان. برای طرح دعوای اعسار چک، مدارک زیر الزامی است:
- مدارک هویتی (کارت ملی و شناسنامه).
- دادنامه محکومیت یا اجراییه صادره که مبلغ بدهی در آن مشخص است.
- استشهادیه محلی (فرم مخصوصی که باید توسط ۲ شاهد امضا شود).
- لیست کامل اموال (شامل حسابهای بانکی، املاک، خودرو و…). طبق قانون جدید نحوه اجرای محکومیتهای مالی، پنهان کردن هر مالی در این لیست جرم است.
- پرینت گردش حساب بانکی (معمولاً ۶ ماه تا یک سال اخیر) برای نشان دادن وضعیت تراکنشهای اعسار از پرداخت چک.
حداقل پیش قسط اعسار چک
یکی از پرتکرارترین سوالات این است که پیشقسط چقدر است؟ واقعیت این است که در قانون هیچ درصد مشخصی برای پیشقسط اعسار چک تعیین نشده است و همه چیز به نظر قاضی بستگی دارد.
در سال ۱۴۰۴، با توجه به نرخ تورم و کاهش قدرت خرید، قضات معمولاً درآمد ماهیانه مدیون و هزینههای زندگی خانواده او را بررسی میکنند. ممکن است برای یک اعسار چک میلیاردی، قاضی ۱۰ درصد را به عنوان پیشقسط تعیین کند و برای چک دیگری ۵ درصد. هنر وکیل شما این است که با ارائه مدارک مستند از هزینههای زندگی، قاضی را قانع کند که کمترین پیشقسط ممکن را برای درخواست اعسار از پرداخت محکوم به اجراییه چک در نظر بگیرد.
بهترین وکیل برای طرح دعوای اعسار از پرداخت چک
پروندههای اعسار، جنگ بین “اثبات نداری” و “کشف دارایی” است. بهترین وکیل چک در کرج برای اعسار چک، وکیلی است که به قانون جدید نحوه اجرای محکومیتهای مالی (مصوب ۱۳۹۴) و قانون صدور چک جدید تسلط کامل داشته باشد.
وکیل چک خبره میداند چگونه استشهادیه را تنظیم کند که شهود در جلسه دادگاه دچار تناقضگویی نشوند. همچنین او میتواند در برابر استعلامهای دادگاه از بانک مرکزی و اداره ثبت دفاع کند. هزینه حقالوکاله برای پروندههای اعسار از پرداخت چک عدد ثابتی نیست و بستگی به مبلغ چک و پیچیدگی پرونده دارد، اما معمولاً وکلا مبلغی را در ابتدا و مبلغی را پس از گرفتن حکم تقسیط دریافت میکنند.
هزینه دادخواست اعسار چک
هزینه دادرسی اعسار نسبت به دعوای اصلی بسیار کمتر است. دعوای اعسار یک دعوای “غیرمالی” محسوب میشود. در سال ۱۴۰۴، هزینه ثبت دادخواست اعسار چک در دفاتر خدمات قضایی مبلغی ثابت (حدود ۲۰۰ تا ۴۰۰ هزار تومان بسته به تعداد برگهها و پیوستها) است.
البته اگر دادخواست اعسار رد شود، ممکن است دادگاه شما را به پرداخت هزینه دادرسی دعوای مالی اصلی (به میزان ۳.۵ درصد) جریمه کند، اما در مرحله ثبت اولیه، هزینه سنگینی برای درخواست اعسار از پرداخت محکوم به اجراییه چک دریافت نمیشود.
مستثنیات در اعسار از پرداخت چک
حتی اگر بدهکار باشید، قانون اجازه نمیدهد که تمام زندگی شما حراج شود. برخی اموال مصون از توقیف هستند که به آنها “مستثنیات دین” میگویند و در دعوای اعسار چک بسیار مهم هستند.
طبق ماده ۲۴ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی، موارد زیر قابل توقیف نیستند:
- منزل مسکونی که در شأن محکومعلیه در حالت اعسار باشد.
- اثاثیه مورد نیاز زندگی.
- ابزار کار (مثل تاکسی برای راننده یا وسایل نجاری).
- تلفن مورد نیاز.
بنابراین اگر تنها دارایی شما یک خانه معمولی است که در آن ساکن هستید، دادگاه نمیتواند آن را بابت اعسار از پرداخت چک بفروشد و حکم اعسار شما را به خاطر داشتن آن رد کند. در صورت تمایل به کسب اطلاعات بیشتر و جلوگیری از بروز مشکلات در آینده، در رابطه با مستثنیات دین در توقیف چک مقاله مربوطه را مطالعه کنید.
قابلیت درخواست اعسار و تقسیط چک
آیا میتوان همزمان اعسار و تقسیط خواست؟ بله، در واقع نتیجه نهایی پذیرش اعسار چک، همان تقسیط است. وقتی دادگاه حکم اعسار میدهد، یعنی پذیرفته که شما “ندار” هستید، اما چون بدهی باید پرداخت شود، آن را قسطبندی میکند.
نکته مهم این است که اگر وضعیت مالی شما در آینده بهتر شود (مثلاً ارثی به شما برسد)، طلبکار میتواند مجدداً به دادگاه مراجعه کرده و با لغو حکم اعسار از پرداخت چک، کل بدهی را یکجا طلب کند.
قانون جدید اعسار چک
در قانون جدید (اصلاحات سال ۱۳۹۷)، مهمترین تغییر، حذف تشریفات طولانی دادرسی است. طلبکار، بلافاصله بعد از برگشت چک، اجراییه میگیرد. این سرعت عمل باعث شده که ثبت درخواست اعسار از پرداخت محکوم به اجراییه چک بسیار فوری و حیاتی شود. همچنین طبق قانون جدید، سامانه هوشمند ثبت اموال، دسترسی قاضی به تمام حسابهای بانکی شما را در لحظه فراهم کرده است که پنهانکاری در اعسار چک را دشوار میکند.
اعتراض به اعسار چک
حکم اعسار وحی منزل نیست. هر دو طرف (هم بدهکار و هم طلبکار) حق اعتراض دارند. اگر پیشقسط تعیین شده چک برای اعسار چک زیاد باشد، بدهکار اعتراض میکند. از طرف دیگر، اگر طلبکار مدارکی پیدا کند که نشان دهد بدهکار اموال مخفی دارد (مثلاً معامله صوری کرده)، میتواند به حکم اعسار از پرداخت چک اعتراض کند. مهلت تجدیدنظرخواهی ۲۰ روز پس از ابلاغ رای است.
اعسار بعد از حکم جلب چک
آیا اگر حکم جلب صادر شده باشد، باز هم میتوان اعسار داد؟ بله. حتی اگر دستگیر شده باشید، میتوانید از داخل زندان یا توسط وکیل، دادخواست اعسار چک بدهید.
نکته طلایی اینجاست: اگر ظرف ۳۰ روز از ابلاغ اجراییه دادخواست اعسار بدهید، حکم جلب صادر نمیشود (یا متوقف میشود). اما اگر بعد از ۳۰ روز بدهید، حکم جلب لغو نمیشود مگر اینکه وثیقه بگذارید یا قاضی با توجه به شرایط خاص، دستور آزادی موقت تا تعیین تکلیف درخواست اعسار از پرداخت محکوم به اجراییه چک را صادر کند.
مدت زمان جواب اعسار چک
زمان رسیدگی در شعبههای مختلف متفاوت است، اما معمولاً رسیدگی به پروندههای اعسار چک “خارج از نوبت” انجام میشود. در سال ۱۴۰۴ با الکترونیکی شدن استعلامها، معمولاً بین ۱ تا ۳ ماه طول میکشد تا حکم بدوی صادر شود. البته اگر پرونده به تجدیدنظر برود، ممکن است این زمان برای نهایی شدن حکم اعسار از پرداخت چک طولانیتر شود.
اعسار چک صیادی
برای چکهای صیادی (بنفش)، چون فرآیند رسیدگی قضایی حذف شده و مستقیماً اجراییه صادر میشود، ثبت دادخواست اعسار چک باید با دقت و سرعت بیشتری انجام شود. در چکهای صیادی، به محض صدور اجراییه، حسابهای شما مسدود میشود. بنابراین همزمان با ثبت درخواست اعسار از پرداخت محکوم به اجراییه چک، باید درخواست رفع سوءاثر یا رفع مسدودی حساب (به میزان حقوق ماهیانه) را هم پیگیری کنید.
اعسار چک برگشتی
فرقی نمیکند چک شما قدیمی باشد یا جدید، صیادی باشد یا عادی؛ هر چک برگشتی که منجر به صدور اجراییه یا حکم قطعی شده باشد، قابلیت طرح دعوای اعسار چک برگشتی را دارد. ملاک، ناتوانی فعلی شما در پرداخت وجه مندرج در گواهی عدم پرداخت است.
اعسار چک میلیاردی
در پروندههای سنگین و اعسار چک میلیاردی، دادگاهها سختگیری بسیار بیشتری دارند. قاضی به راحتی نمیپذیرد که کسی که چک ۱۰ میلیاردی کشیده، هیچ مالی ندارد. در این موارد، شهود باید بسیار موجه باشند و گردش مالی حسابها به دقت بررسی میشود. معمولاً برای ارقام بالا، پیش قسطهای سنگینتری در نظر گرفته میشود و حکم اعسار از پرداخت چک به سادگی صادر نمیشود مگر اینکه ورشکستگی واقعی (نه حقوقی) رخ داده باشد.
اعسار چک برگشتی صیادی
ترکیب دو مفهوم قبل است. در چکهای برگشتی صیادی، چون اطلاعات در سامانه صیاد ثبت شده، قاضی با یک استعلام ساده متوجه میشود که شما چند چک برگشتی دیگر دارید. تعدد چکهای برگشتی در پرونده اعسار چک میتواند هم مثبت باشد (نشاندهنده بحران مالی واقعی) و هم منفی (نشاندهنده بیمبالاتی در صدور چک).
بیشتر بخوانید:
مراحل قانونی حکم جلب چک برگشتی + نمونه دادخواست
اعسار چک بلامحل
اصطلاح “چک بلامحل” معمولاً بار کیفری دارد. اگر چک کیفری باشد و منجر به حبس تعزیری (به عنوان مجازات جرم) شود، اعسار تاثیری در آن حبس ندارد.
اما اعسار فقط جلوی “حبس بابت عدم پرداخت دین” را میگیرد. بنابراین در اعسار چک بلامحل، شما فقط از بابت بدهی مالی آزاد میشوید، اما اگر قاضی شما را به ۶ ماه حبس بابت “جرم صدور چک بلامحل” محکوم کرده باشد، آن حبس جداگانه باید تحمل شود.
اعسار چک شرکتی
این بخش بسیار مهم است. طبق ماده ۵۱۲ قانون آیین دادرسی مدنی و قانون تجارت، تاجر و شرکتهای تجاری حق درخواست اعسار ندارند.
اگر شرکتی چک کشیده و پول ندارد، باید دادخواست “ورشکستگی” بدهد، نه اعسار چک. اگر مدیرعامل شرکتی به اشتباه دادخواست اعسار بدهد، دادگاه بلافاصله آن را رد میکند. اعسار فقط مخصوص اشخاص حقیقی (افراد عادی) و تجار غیررسمی کوچک است.
اعسار چک کیفری
همانطور که گفته شد، اعسار چک در پروندههای کیفری، تنها بر جنبه خصوصی جرم (مبلغ چک) اثر میگذارد. پذیرش اعسار باعث میشود شاکی نتواند شما را بابت “رد مال” در زندان نگه دارد. اما جنبه عمومی جرم (حبس تعزیری یا جریمه دولتی) با درخواست اعسار از پرداخت محکوم به اجراییه چک از بین نمیرود.
(برای دعوای اعسار چک کیفری، بهتر است از یک وکیل کیفری مسلط به دعاوی چک استفاده کنید، چون این نوع پروندهها ظرافتهای خاصی دارند. )
اعسار چک از زندان
قانونگذار حمایت ویژهای از زندانیان دارد. اگر شخصی به دلیل بدهی چک در زندان باشد، رسیدگی به دادخواست اعسار چک او باید “خارج از نوبت” و فوری انجام شود. فرد زندانی میتواند از داخل زندان درخواست خود را تنظیم و ارسال کند. اگر اعسار او پذیرفته شود، بلافاصله از زندان آزاد میشود (مگر اینکه بابت جرم دیگری محکومیت داشته باشد).
متن درخواست اعسار چک برگشتی
ریاست محترم دادگاه عمومی حقوقی
خواهان: (نام مدیون)
خوانده: (نام طلبکار)
خواسته: صدور حکم بر اعسار از پرداخت چک و تقسیط محکومبه.
شرح دادخواست:
احتراماً به استحضار میرساند، اینجانب به موجب دادنامه/اجراییه شماره … محکوم به پرداخت مبلغ … ریال بابت چک شماره … شدهام. نظر به اینکه اینجانب کارگر/کارمند بوده و فاقد هرگونه دارایی منقول و غیرمنقول (به جز مستثنیات دین) میباشم و توانایی پرداخت یکجای دین را ندارم، با استناد به شهادت شهود و مدارک پیوست، تقاضای صدور حکم اعسار و تقسیط عادلانه بدهی را دارم.
فرم درخواست اعسار چک
فرمهای چاپی مخصوصی در دفاتر خدمات قضایی وجود دارد که شامل مشخصات طرفین و ستونهایی برای درج لیست اموال است. در فرم اعسار چک، باید با صداقت کامل تمام اموال خود را بنویسید. پنهان کردن حتی یک حساب بانکی کوچک، میتواند منجر به رد شدن کل درخواست شود.
نمونه لایحه رد اعسار چک
این لایحه توسط طلبکار نوشته میشود:
ریاست محترم دادگاه
احتراماً در خصوص پرونده کلاسه … با موضوع ادعای اعسار چک از سوی محکوم علیه، به استحضار میرساند نامبرده دارای تمکن مالی خوبی است. ایشان اخیراً خودروی خود را به صورت صوری به نام همسرشان منتقل کردهاند (مدارک پیوست). همچنین گردش مالی حساب ایشان نشاندهنده درآمد بالا است. لذا با توجه به ملائت مالی ایشان، رد درخواست واهی اعسار مورد استدعاست.
نمونه حکم اعسار از پرداخت محکوم به اجراییه چک
”در خصوص دادخواست آقای … مبنی بر اعسار از پرداخت چک به مبلغ …، دادگاه با بررسی اظهارات شهود و استعلام از مراجع ذیصلاح، اعسار خواهان را محرز دانسته و حکم به پرداخت مبلغ … ریال به عنوان پیشقسط و پرداخت ماهیانه … ریال تا استهلاک کامل بدهی صادر مینماید.”
تعداد مجاز درخواست اعسار از پرداخت محکوم به اجراییه چک
آیا محدودیتی وجود دارد؟ قانوناً خیر. اگر درخواست اعسار چک شما رد شد، میتوانید مجدداً درخواست دهید، اما باید “تغییر شرایط” را اثبات کنید. یعنی نمیتوانید با همان مدارک قبلی دوباره دادخواست دهید. باید ثابت کنید که بعد از رد شدن درخواست قبلی، وضعیت مالی شما بدتر شده یا حادثهای رخ داده که توانایی پرداخت را از دست دادهاید.
دلایل رد اعسار چک
چرا درخواست اعسار از پرداخت چک رد میشود؟
- دروغگویی در لیست اموال: اگر دادگاه بفهمد مالی را پنهان کردهاید.
- معاملات صوری: انتقال اموال به نزدیکان بعد از تاریخ چک.
- تناقض گویی شهود: اگر شهود نتوانند به درستی منبع درآمد یا محل زندگی شما را توضیح دهند.
- گردش مالی بالا: اگر حساب شما کارکرد میلیاردی داشته باشد ولی ادعای نداری کنید.
سوالات متداول اعسار چک
اعسار چک چیست؟
اعسار چک وضعیت حقوقی است که در آن بدهکار ثابت میکند دارایی کافی برای پرداخت یکجای مبلغ چک را ندارد و درخواست قسطبندی بدهی را میدهد.
چگونه اعسار چک را رد کنیم؟
به عنوان طلبکار، با معرفی اموال مخفی بدهکار، ارائه مدارک معاملات صوری او (مثل انتقال سند به نام همسر) و یا جرح شهود او در دادگاه، میتوانید ادعای اعسار از پرداخت چک را رد کنید.
مدت زمان جواب اعسار چک چقدر است؟
بسته به شعبه دادگاه و شلوغی آن، معمولاً بین ۱ تا ۳ ماه زمان میبرد. در موارد زندانیدار، رسیدگی به اعسار چک سریعتر است.
محکوم علیه یا بدهکار چک چند بار می تواند دادخواست اعسار چک بدهد؟
محدودیت دفعات وجود ندارد، اما برای ثبت مجدد درخواست اعسار از پرداخت محکوم به اجراییه چک، باید ثابت کنید که شرایط مالی شما نسبت به قبل تغییر کرده (حادث) و بدتر شده است.
چه زمانی می توان درخواست اعسار چک داد؟
بلافاصله پس از ابلاغ اجراییه دادگاه (در چک صیادی) یا پس از صدور حکم محکومیت قطعی. بهترین زمان، ظرف ۳۰ روز اول پس از ابلاغ اجراییه است تا از صدور حکم جلب جلوگیری شود.
آیا برادر و اعضای خانواده میتوانند شاهد اعسار چک باشند؟
قانوناً منعی ندارد، اما شهادت اقوام درجه یک در پرونده اعسار چک معمولاً از نظر قاضی اعتبار کمتری دارد (“چاقو دسته خودش را نمیبرد”). بهتر است از همسایگان یا همکاران بیطرف استفاده شود.
آیا شاکی میتواند اعسار را قبول نکند؟
شاکی (طلبکار) حق رد کردن یا قبول کردن ندارد؛ تصمیم نهایی با قاضی است. اما شاکی میتواند با ارائه مدارک علیه ادعای اعسار از پرداخت چک، نظر قاضی را تغییر دهد و باعث رد شدن درخواست شود.
سخن پایانی
اعسار چک شمشیری دو لبه است؛ از یک سو پناهگاهی برای بدهکاران واقعی است تا در زیر بار فشار اقتصادی سال ۱۴۰۴ له نشوند، و از سوی دیگر میتواند ابزاری برای سوء استفاده و طولانی کردن روند رسیدن طلبکار به حقش باشد. در نهایت، پیروز میدان دادگاه کسی است که به قوانین جدید آیین دادرسی و نحوه اجرای محکومیتهای مالی مسلط باشد.
چه طلبکار هستید و چه بدهکار، فراموش نکنید که ثبت درست یا دفاع صحیح در پرونده درخواست اعسار از پرداخت محکوم به اجراییه چک، نیازمند دقت، صداقت و دانش حقوقی است.
